TEDxLeiden: ‘Oer-Nederlands’

Een hoofd vol ideeën is als een kat op schoot, je krijg het er warm van! Zonder jas maar zonder het koud te hebben fietste ik van ‘TEDx Leiden’ terug naar mijn studentenkamer. Inmiddels is de storm gaan liggen en kijk ik terug. Precieze cijfers vergeet je al snel, maar verhalen zijn als kattenharen op je trui: die blijven hangen! Zo begon ook Rogier Cox zijn TEDtalk met een oud verhaal: “The beginning of time, as the Inuit see it.”

Cox vertelt over een tijd toen er nog niks was op de wereld behalve een man en een vrouw. Hij beschrijft hoe de vrouw in een gat onder het ijs een Tuktu, een kariboe, vond en deze vrij liet. Tegelijk met de kariboe vermenigvuldigden de mensen zich in van de loop der tijd en hadden genoeg te eten. Ze joegen op de grote kariboes en hadden het goed. Maar langzaam namen de zwakke, zieke kariboes in aantal toe en hun populatie werd zwak, evenals die van de Inuit. De mensen vroegen de wijze vrouw om hulp en zij ging terug naar het gat. Daar verscheen Amarok, de wolf, die de zwakke dieren at waardoor de populatie weer op niveau kwam. En zo hielden de drie: mens, kariboe en wolf elkaar in balans.
 
… zo hielden de drie: mens, kariboe en wolf elkaar in balans

 

“Like the Inuit we too are still hunters and gatherers,” vertelt Cox, “that is, at least in one aspect: energy.” Gretig speuren we naar de laatste olie en gas. “Our current energy system is as unhealthy to us as the sick and weak caribou to the Inuit. Klimaatsverandering is een feit en hoe erg de gevolgen zullen zijn hangt af van ons handelen nú. The time to act is now, but it is not happening”, stelt Cox op het podium van TED. En het gaat niet alleen om verdronken ijsberen, het gaat ook om ons. Zonder actie zal de economie, democratie, veiligheid en gezondheid van de bevolking in gevaar komen. We desperately need better energy”, dus niet jagen maar verzamelen: to stop hunting for fossil fuels and start harvesting clean energy.” Maar hoe krijgen we dit voor elkaar?
Cox vervolgt: “Luckily we too have a wise woman we can turn to.” Het publiek is stil; ik kijk verrast. Dan verschijnt “Vrouwe Justitia” in beeld: het symbool voor rechtspraak. Want wanneer de democratie faalt kunnen alleen rechters nog uitkomst bieden. Rogier Cox is dan ook geen wetenschapper of politicus maar advocaat. Van wetenschappelijke klimaatrapporten tot en met Europese mensenrechten en internationaal strafrecht ziet hij juridische middelen om de strijd aan te gaan. Reden genoeg om ook de Nederlandse staat tot de orde te roepen.  Hij eist dat deze serieuzer werk maakt van het terugdringen van CO2uitstoot. Een rechtszaak zou ons denken over CO2 en klimaat volgens Cox goed kunnen aanscherpen en dat zou voor alle partijen goed zijn. In het verhaal van de Inuit zijn de rechters dus de wolf. De wolf als onmisbare schakel die het geheel weer in balans brengt. Volgende slide. Cox glimlacht, “verder houd ik ook heel erg van wolven,”zegt hij. Op de beamer pronkt een foto van de spreker neergeknield naast een grote wolf. Er gaat een ‘aah’ door de zaal. En als bioloog geef ik hem gelijk: het zijn bijzondere dieren.
Nederland moet het helaas al enige tijd zonder de wolf doen. Maar vroeger behoorde ons kleine kikkerlandje zeker tot zijn leefgebied, en voelde hij zich hier thuis. Marianne van Dijk zou zich daar ook thuis gevoeld hebben in dat oer-Nederland. Onder luid applaus loopt ze op blote voeten het TED-podium op. De filosofe/journaliste leefde bij wijze van experiment één jaar lang als oermens: als Cro-magnon om precies te zijn, de Homo sapiens die hier 40.000 jaar geleden voorkwam. Leven als een op mammoet jagende en in grotten schilderende holbewoner, maar dan in de metropool Amsterdam.
Dat hele avontuur begon met pijn aan haar pols. Als journalist werkte ze de hele dag achter een bureau in een stoel voor een scherm. Ze dacht haar probleem op te lossen door een goede bureaustoel te kopen, en kocht zelfs een fancy muis, maar niks hielp. Het oplossen van een probleem hoeft dan ook helemaal niet om méér dingen te vragen. “We need to expand our concept of innovation”, vertelt Marianne, “instead of always adding new products to solve something you can also leave out something.
“What can you do without?” was de vraag die ze zich stelde. En daar ging ze: zonder bestek, internet of bijvoorbeeld wc-papier begon ze haar jaar. Zonder openbaar vervoer, telefoon en elektriciteit. Maar lang missen deed ze al deze dingen niet, zelfs haar schoenen niet: “the most amazing result”.Waar je normaal Amsterdam alleen hoort en ziet, voelt Marianne met haar blote voeten de stad nu ook: alsof je je hele leven ovenwanten droeg, en deze ineens af mag doen. En of dat niet gevaarlijk is? Het ergste wat haar in een halfjaar overkwam, was dat ze in een ijsje stond, en dat plakte. De zaal lacht. En de zaal blijft lachen om de fraaie anekdotes en spannende verhalen. Zo eet ze geen granen en suiker meer, maar zoekt eetbare planten in hartje Amsterdam. Verder gebruikt Marianne ook geen shampoo en make-up meer, maar ze zegt stralend dat ze nog wel voor dates wordt gevraagd. There is no mr. caveman yet, so any candidate can send me smoke signals.” Maar ons lachen vergaat snel: we krijgen huiswerk. “I would like to challenge you to leave out one product for one week, and see how it works for you”. Ineens maakt mijn vergeten jas niet meer uit en ik haal opgelucht adem: ik was onbewust al begonnen.
Maar haar jaar als oermens is meer dan een bron van spannende anekdotes. What I find important from experimenting is that it helps you to challenge the framework from which the problem occurred, and so leads to new solutions.” Een notie die deze avond vaker klinkt, o.a. in de woorden van Albert Einstein: The significant problems we face, cannot be solved at the same level of thinking we were at when we created them.” En dit dekt de strekking van de avond, want nieuwe inspirerende ideeën, daar draaien de TED conferenties om: verhalen voor een betere wereld.
In 1897 werd de laatste Nederlandse wilde wolf gezien. Na 117 jaar vind ik het de hoogste tijd dat hij weer terug komt. Gelukkig is hij onderweg: 200 km van de Nederlandse grens is een nest jonge wolven geboren.  Hij komt eraan, evenals hopelijk de klimaatfairness waar Cox over praatte. “Join the pack!”, stelt hij uitnodigend. En als iedereen zoals Marianne enigszins op zoek gaat naar de oermens in zich, dan zal de wolf zich hier vast opnieuw thuis gaan voelen. “Amarok, hartelijk welkom!”
© Auke-Florian Hiemstra
TEDx Leiden columnist
Kijk hier de TED Talk van Rogier Cox
fotografie: Rienke Wiersma
Kijk hier de TED Talk van Marianne van Dijk
fotografie: Rienke Wiersma