Door ’n mitrailleur niet te stoppen

Afgelopen weekend werd de Jan Joost ter Pelkwijk Prijs uitgereikt, dé prijs voor veldbiologie. Jan Joost ter Pelkwijk, “Pelk” voor vrienden, was ooit een Leidse biologie student. Ik had een vriend van hem willen zijn– maar nee, ik werd te laat geboren. Jan Joost studeerde in de jaren 30, ten tijde van het ontstaan van de gedragsbiologie. Ineens ‘ontdekte’ men dat dieren dingen deden en lag onze Pelk geregeld gehuld in een namaak-zeehondenhuid op het strand om ongezien te observeren wat een échte zeehond doet. Samen met Niko Tinbergen werkte hij in het Leidse zoölogisch instituut en was later verbonden aan het Rijksmuseum van Natuurlijke Historie, wat nu Naturalis heet. Zo bestudeerde hij het gedrag van de stekelbaars, waarvan zijn tekeningen nog altijd in biologieboeken verschijnen en maakte hij vele spannende reizen; altijd op expeditie.
Later zou Tinbergen de Nobelprijs krijgen voor zijn studie naar diergedrag. Met Jan Joost liep het anders af. Toen de oorlog begon moest hij het leger in en werd in de strijd tegen Japan gedood door een mitrailleurkogel, slechts 27 jaar oud. “Wat er ook gebeurt,” schreef Jan Joost nog in zijn laatste brief: “Ik ben dankbaar dat ik de kans had om zoveel te zien van deze mooie wereld.”
Maar Pelk is nog niet vergeten, hij heeft immers zijn eigen prijs. De libellen- en waterjufferexpert van Naturalis, Klaas-Douwe Dijkstra, won dit jaar. “Het veld is leeg terwijl de laboratoria vol zitten,” zei hij ooit bedenkelijk. Dijkstra is een échte veldbioloog die tijdens zijn veldwerk op Madagaskar live op TV David Attenborough mocht feliciteren met z’n 90ste verjaardag en als cadeau een libelle naar hem vernoemde.
Dit is mijn laatste column vanuit Nederland. Ook ik begin binnenkort weer aan veldwerk. Straks werk ik voor drie maanden op Curaçao. Wat dan misschien wel onder het Koninkrijk der Nederlanden valt; maar toch heel anders voelt. Ik ga onderzoek doen aan koraal.
Niet alleen is er een prijs naar Pelkwijk vernoemd, er is ook een fonds. Een fonds dat Leidse biologie studenten de kans geeft om voor hun onderzoek een verre reis te maken. De drang van een gedreven bioloog om de wereld te ontdekken is door een mitrailleur niet te stoppen. Pelk is nog lang niet vergeten. Hij heeft al vele reizen gemaakt en er zullen nog vele volgen. Vliegend naar Curaçao zal ik ademloos door het raampje kijken, de wolken voorbij zien drijven met daarin af en toe een doorkijkje naar… ‘deze mooie wereld’.

Auke-Florian Hiemstra
Gepubliceerd op 28 december 2016
© copyright “Leidsch Dagblad”